AnalyseCultuur & erfgoed
Wanneer de chatbot het inventarisnummer verzint
Een chatbot kan een archiefbezoeker op weg sturen met een verzonnen nummer. Een Antwerpse doos met 169 dia’s laat zien hoe een echt nummer is opgebouwd en hoe je het controleert.

Bij erfgoedinstellingen komen vragen binnen waarin de bezoeker al een inventarisnummer noemt. Dat scheelt de archivaris zoekwerk, zou je denken. Soms heeft een chatbot het nummer verzonnen, vertelt Mirjam Verloop, projectleider van een onderzoek naar chatbots en erfgoedwebsites, in een interview1 dat het Netwerk Digitaal Erfgoed op 9 november 2026 publiceerde.
Het Drents Archief heeft beschreven hoeveel werk een vraag naar een stuk dat niet bestaat kan kosten. ‘Er wordt heel stellig gezegd: “dit moet er zijn” en dat is er dan niet. Of het ligt onder heel andere inventarisnummers in ons depot’, zei Ellen van der Velds van het archief op 24 september 2026 tegen RTV Drenthe2. Vrijwilliger Koos Fokkens bladerde door rechtbankverslagen, op zoek naar een historische moordzaak in Zweeloo. Na vier weken bleek het verslag waarop het verhaal over die zaak berustte in het archief niet te bestaan. Van andere archieven weet Van der Velds naar eigen zeggen dat ongeveer 10 procent van de vragen met AI is opgesteld, of dat er bij het onderzoek in elk geval AI is gebruikt. Hoe vaak een verzonnen nummer voorkomt, zegt zij niet, en Verloop evenmin.
Neem een nummer dat wél ergens naartoe leidt: BE/653717/0087-LJ/0487. De Archiefhub van het Vlaams Architectuurinstituut3 (VAi) noemt het een referentienummer. Wie het daar opzoekt, vindt een doos met dia’s die een Belgische architectuurstudent van begin twintig kort voor de onafhankelijkheid van Congo maakte.
In Antwerpen laat de tentoonstelling Ways of Seeing zien hoe architecten, schrijvers en software naar dezelfde foto’s kijken. In Nederland onderzoeken het Netwerk Digitaal Erfgoed en Stichting WO2NET of chatbots veranderen hoe mensen online zoeken, en hoe erfgoedinstellingen daarop kunnen inspelen.
Wat er in doos 0487 zit
De doos behoort tot de reeks dia’s in het archief van Lou Jansen4. Jansen (1935-2019) hoorde bij de Turnhoutse School, een groep naoorlogse modernisten, en maakte als student studiereizen naar Congo, Amerika en Japan, schrijft het VAi in het persbericht over de tentoonstelling5. Van de 4.193 dia’s in die reeks zitten er 169 in de doos van zijn reis door Congo in 1958 en 19593. Bovenaan de webpagina staat nog een ander getal: 161 beelden. Er staan dus acht dia’s minder online dan er volgens de beschrijving in de doos zitten.

In hun bestandsnamen zijn de 161 beelden genummerd in veertien groepen, de meeste van 1 tot 12. Binnen die groepen ontbreken zeven volgnummers. De pagina zegt niet of dat zeven van de acht dia’s zijn, en ook niet waarom ze ontbreken. Het projectplan van het VAi voorzag dat elke dia afzonderlijk werd gedigitaliseerd, met een kwaliteitscontrole van de digitale beelden. Welke beelden online komen, staat niet op de projectpagina6.
Op een van de dia’s7 staat een hoog, licht gebouw op een lage onderbouw. De gevel is een raster van diepe openingen. Rechts loopt een man voorbij. Waar het gebouw staat, zegt de catalogus niet: de dia’s hebben geen eigen bijschrift.
Onder ‘Meer info’ staat wie deze doos heeft beschreven: Frits Vandenweghe, op 13 augustus 2021. Een niveau hoger in de catalogus staan ook de dozen van Jansens reizen naar Japan, Denemarken en Californië. Via die niveaus is van elke dia te achterhalen uit wiens archief ze komt en tussen welke andere opnamen ze bewaard bleef.
Die niveaus staan in het nummer zelf. BE/653717/0087-LJ is het archief van Lou Jansen8. Met BE/653717 beginnen ook de nummers van andere archieven in de Archiefhub, zoals dat van Christian Kieckens. De reeks dia’s heeft binnen Jansens archief nummer 0483, de dozen en laders volgen van 0484 tot 0513. In de lijst van die reeks4 ontbreekt één nummer: 0488. Wie BE/653717/0087-LJ/0488 opgeeft, noemt een nummer dat de vaste opbouw volgt en in deze lijst toch bij geen enkele doos hoort.
Hoe een gevel een trefwoord krijgt
Jansens dia’s maken deel uit van Ways of Seeing5, tot en met 31 januari 2027 in De Singel in Antwerpen. Het VAi begon in 2021 aan het project Van de lichtbak af6, waarin ongeveer 35.000 dia’s uit verschillende architectuurarchieven werden gedigitaliseerd. Bij het beschrijven hielp herkenningssoftware. Die kent trefwoorden toe als ‘deur’, ‘venster’ of ‘gebouw’. Grote fotoverzamelingen zijn zo volgens het VAi makkelijker te doorzoeken.
De dia met het hoge gebouw kreeg acht trefwoorden: boom, gevel, stedenbouwkunde, gebouw, stad, persoon, woonwijk en planten. In de Congodoos staat ‘gevel’ bij 14 van de 161 beelden en ‘boom’ bij 94. Het VAi schrijft in de toelichting bij de trefwoorden9 dat het ze aanbiedt ‘zoals deze worden geproduceerd door de AI, zonder een kwaliteitscontrole’.
In hetzelfde persbericht5 staat een foto uit het archief van Christian Kieckens. Rond een donker onderstel onder de voeten van een beeld loopt een rood kader. Er staat één woord bij: ‘Tafel’. Dat er een beeld op staat, zegt het label niet.

De tentoonstelling is een installatie van drie fotohokjes, één per archief. In elk hokje bekijk je de foto’s op drie manieren: met de blik van de architect, met een fictief verhaal van Zindzi Tillot Owusu, Julie Somers of Anke Verschueren, en met de analyse van AI. Voor die laatste zijn er twee schermen. Het linker toont de kaders en hoe zeker de software is van haar labels. Het rechter toont de opdracht aan een chatbot en het antwoord dat daaruit volgde. ‘Een foto lijkt een objectief document. Maar het vertelt telkens een ander verhaal, afhankelijk van wie kijkt’, zegt Tine Poot, consulent ontwerp bij het VAi, in het persbericht.
Op een van de dia’s uit Congo10 staat een vrouw op een zandweg, met een fles op haar hoofd. Rechtsonder staat een geel bord: ‘Village Makwangi’. De trefwoorden zijn boom, schoeisel, mensen in de natuur, winter, gras, landschap, persoon en planten. De plaatsnaam op het bord zit er niet bij. Wie hier wie fotografeerde, kort voor de onafhankelijkheid, zegt geen van de trefwoorden. AI herkent ‘zulke historische machtsverhoudingen niet vanzelf’, schrijft het VAi zelf in het persbericht.
New York of Philadelphia?
Ook een juiste plaatsnaam kan een bezoeker op het verkeerde spoor zetten. De Europeana Foundation geeft daarvan een voorbeeld in haar methode voor het beoordelen van automatisch toegevoegde gegevens11 uit februari 2024 (pagina 17). Het gaat daar niet om een chatbot, maar om software die plaatsnamen in beschrijvingen herkent en koppelt, in het project Jewish History Tours.
Een foto heet ‘Solomon Mikhoels and Evgenii Kiselev, USSR Consul General in New York, Philadelphia, 1943’. De software koppelde haar aan het Russische consulaat-generaal in New York. De foto is in Philadelphia gemaakt. Bij een ander voorbeeld uit dezelfde lijst, een ontvangstbewijs voor een treinkaartje uit Moskou, schrijft Europeana waar zo’n koppeling tekortschiet: op een kaart van Moskou is dat kaartje minder op zijn plaats dan een foto van een trein in een Moskous station.
De methode vraagt dat een steekproef van de toegevoegde gegevens wordt getoetst aan eisen die vooraf met Europeana zijn afgesproken. Halen ze de drempel niet, dan worden ze geweigerd of teruggestuurd. Over de vraag welke elementen in een beeld relevant zijn, worden beoordelaars het volgens het document moeilijk eens: wat relevant is, hangt af van wie kijkt.
De bezoeker die al een antwoord heeft
Het Netwerk Digitaal Erfgoed en Stichting WO2NET vragen erfgoedinstellingen wat ze merken van bezoekers die hun vraag aan een chatbot stellen in plaats van aan een zoekmachine. WO2NET beheert Oorlogsbronnen.nl en wil volgens Verloop weten hoe chatbots het gedrag van de gebruikers van dat platform beïnvloeden. De stichting wil ook de instellingen die de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog bewaren helpen hun publiek te blijven bereiken als het zoekgedrag verandert.
In de gids over acht manieren waarop mensen digitaal erfgoed gebruiken12, vernieuwd in 2025, was zoeken met chatbots nog niet onderzocht, zegt Verloop in het interview1. Volgens de gids begint een gerichte zoekactie meestal op Google, waarna mensen op een detailpagina van een erfgoedsite belanden. Verloop verwacht dat die route verandert: mensen krijgen hun antwoord al in de chatbot en klikken minder vaak door.

Bijna alle experts met wie Verloop sprak, vinden gestructureerde data, zoals linked data en termen uit het Termennetwerk van het Netwerk Digitaal Erfgoed, nu nog belangrijker. ‘Hoe beter informatie beschreven en gekoppeld is, hoe groter de kans dat een chatbot die goed vindt en interpreteert en naar de juiste bron verwijst’, zegt de projectleider in het interview. Bots bezoeken de websites van erfgoedinstellingen volgens Verloop steeds vaker om informatie op te halen. Dan kan ook wat op de pagina’s van het VAi staat, van de beschrijving van doos 0487 tot het trefwoord ‘winter’ bij de dia uit Makwangi, in het antwoord van een chatbot belanden.
Websites raken door die bezoeken volgens Verloop soms overbelast. Ook gebruikers van het collectieplatform Omeka S, in september 2026 bijeen in Maastricht, zagen meer botverkeer en zwaarder belaste servers. Een werkgroep van die gebruikers stelt richtlijnen op voor het gebruik van AI bij metadata en softwareontwikkeling13 en komt met een advies over botverkeer.
Een daling in bezoek is voor Verloop vooralsnog een vermoeden. De vragenlijst voor erfgoedinstellingen14 staat open tot en met 4 december 2026. Naast websiteverkeer vragen de onderzoekers naar het soort vragen dat medewerkers krijgen en naar bezoek ter plaatse. De uitkomsten worden in de eerste helft van 2027 verwacht.
Wat doe je met een nummer van een chatbot?
Zoek het op in de catalogus van de instelling zelf. In de Archiefhub is dat één zoekopdracht. Het volledige nummer BE/653717/0087-LJ/0487 geeft één resultaat. Bij 0488 meldt de site: ‘Er werden geen resultaten gevonden voor jouw zoekopdracht.’ Bestaat het nummer, kijk dan een niveau hoger of archief en reeks kloppen met wat de chatbot beweerde. Elke beschrijving heeft bovendien een vaste link, die je kunt meesturen met een vraag aan het archief.
Het Internationale Comité van het Rode Kruis waarschuwde op 3 december 202515 dat chatbots catalogusnummers kunnen verzinnen en niet kunnen aangeven dat er geen informatie bestaat. Het verwijst onderzoekers naar zijn eigen online catalogus. Dat een verwijzing niet te vinden is, betekent volgens het Rode Kruis niet dat het iets achterhoudt. Het Drents Archief2 gaf in september 2026 dit advies: ‘Blijf zelf goed nadenken en controleer goed de bronnen die AI geeft.’
Waar de acht andere dia’s van Lou Jansen zijn, staat niet in de catalogus en niet op de projectpagina van het VAi. De vraag laat zich wel precies stellen: volgens de beschrijving 169 dia’s, online 161 beelden, in de bestandsnamen zeven ontbrekende volgnummers. De medewerker die haar ontvangt, hoeft niet eerst te zoeken naar een stuk dat niet bestaat.